Günlerdir yağan yağmur yüzünden herkes Balıkçılar Kahvesi’ne sıkışmış durumda. Macit Amca yağmura aldırmadan ikide bir kapının önüne çıkıyor, derin derin soluklanıp geri dönüyor. Dün tütününü sararken öksürüğü de eskisinden daha tok çıkınca dayanamadım, “Artık doktora görünme vakti gelmedi mi?” diye sordum. “Ne doktoruymuş evlat,” dedi, “gerek yok.” Yan masadan biri “Bir baktırsan ne olur?” diye üsteleyecek oldu. “Ne olacak, önce tütünü yasaklar, sonra denizi, en son da kahveyi,” dedi Macit Amca. “Gerek yok” sözü ağzından hiç düşmez zaten. Babamdan da çok duyardım bu sözü. İnsan vücudunu arabaya benzetirdi. Ona göre yaşlanınca parçalar eskiyor, yedeği de bulunmuyordu. Tamirciye götürürsen bir şeyler uyduracağını, uydurduğu şeyin de geri kalanı bozacağını düşünürdü.
Yağmurun altında eve yürürken David Lynch’in ‘The Straight Story’ filmindeki muayene sahnesi geldi aklıma. Yetmiş üç yaşındaki Alvin Straight mutfakta düşüp kalkamayınca kızı onu zorla doktora götürür. Doktor kalçalarının onu artık taşımadığını söyleyip yürüteç kullanmasını ister. Alvin yürüteci kabul etmez, bastonuyla idare edeceğini söyler. Doktor yürüteçte diretmez, o halde ikinci bir baston almasını ister. Alvin muayenehaneden iki bastonla çıkar.
Alvin’inkine inat deyip geçmek kolay. Oysa insan “gerek yok” demeye başlayana kadar pek çok şeyden vazgeçmiş oluyor. Önce araba kullanmayı bırakıyor, sonra tek başına çarşıya çıkmayı. Ardından ne yiyeceğine, ne giyeceğine, bedenine ne yapılacağına başkaları karar vermeye başlıyor, üstelik hepsi bunu onun iyiliği için yaptığını söylüyor. Sinir bozucu olsa gerek. Böyle birinin elinde kendi kararı olarak bir tek reddetmek kalıyor. Yaşlı insan verdiği hiçbir şeyin geri gelmediğini de deneyimle biliyor. Babamın tamirci hesabı da, Macit Amca’nın tütünden kahveye uzanan hesabı da Alvin’in yürüteçte gördüğüyle aynı aslında. Kendini bir kere başkasının eline bıraktın mı gerisi gelir. Bastondan sonra yürüteç, ondan sonra tekerlekli sandalye, sonra yatak. Yürüteci kabul eden, sıranın geri kalanına da razı olmuş sayılmaz mı? İki baston yürüteçten daha yorucu, daha dengesiz. Ama Alvin o odadan “hayır”ı duyulmuş bir adam olarak çıkıyor.
Simone de Beauvoir ‘Yaşlılık’ kitabını altmış yaşını geçtikten sonra yazmıştı. Kitapta beni en çok düşündüren, yaşın insana dışarıdan geldiği fikri. İnsan kendine içeriden bakınca yaşlanmıyor, yirmisinde de yetmişinde de aynı yerden bakıyor. Yaşlandığını başkalarından, bir gün otobüste yer verilmesinden, ilk kez “amca” diye seslenilmesinden öğreniyor ve bunu isteyerek kabul etmiyor. Doktorun odasında Alvin’e uzatılan da bir aletten çok, başkalarının onda gördüğü yaşlı adam.
Beauvoir yaşlıların alışkanlıklarına neden bu kadar sıkı tutunduğunu da soruyordu. Ona göre bu bir tembellik değil, yaşlı insan kim olduğunu alışkanlıklarından hatırlıyor. Çocukları gitmiş, arkadaşları birer birer azalmış birine hâlâ aynı kişi olduğunu söyleyen şey, her sabah aynı saatte kalkması, çayını kendi demlemesi, kahvedeki yerine oturması. Yanına taşınması için yalvaran çocuklarına “ben evimde rahatım” diyen annenin, babanın derdi yalnızca rahatlık değil ki. Pencerenin önündeki koltuk, anahtarın asıldığı çivi, ocağın huyu ona kim olduğunu söylüyor. Başkasının evinde misafir olacak. Beauvoir bunun bedelini de görmüştü, insanı koruyan alışkanlık bir yerden sonra onu yeni olan her şeye kapatabiliyor.
“Ben böyle alıştım” sözü yalnız yaşlıların sözü de değil. Bulaşık makinesini başkası dizdiğinde üşenmeyip yeniden dizen insanın derdi tabakların yönü değildir, o mutfağın kendi elinden geçtiğini bilmek ister. Kırk yaşındaki birinin kendini tanıdığı böyle yüz ayrı yer var, birinden vazgeçse ötekilere yaslanır. Yaşlının elindeyse üç beş tane kalmış. Çocuk gibi inat ettiği söylenir ama çocuk “hayır” diyerek bir şeyi ilk kez eline alıyor, yaşlı elinden alınana tutunuyor.
Yine de her “gerek yok” aynı yerden gelmiyor. Melanie Klein yetmişini çoktan geçmişken yazdığı son yazılarında, yaşlılığı kimin nasıl taşıdığını geçmişine bağlamıştı. Yaşadığından memnun kalmış, hayattan aldıklarına şükredebilen insan, artık ulaşamadıklarına hayıflanmadan elinde olanla yetinebiliyor, gençlerin sevincine ortak olabiliyor. Hayattan alacaklı kalmış olan içinse yaşın getirdiği her ikame yeni bir haksızlık gibi. Biri “gerek yok” derken küsüyor, öteki elindekinin ona yettiğini söylüyor. Dışarıdan bakan için ikisi de inat.
Macit Amca’nın hangisinden konuştuğunu bilmiyorum. Bildiğim, kahveye gelmesinin şart olduğu; gelmezse biter. Alvin’in doktoru yürüteçte diretmemiş, adamın kabul edebileceği şeyi aramıştı. Bugün Macit Amca yine kapının önüne çıktığında yanına gittim. Doktora gidip gitmeyeceğini sormadım, nasıl olursa gideceğini sordum. Bir süre yağmura baktı. “Sabah erken olursa,” dedi, “öğlene kahveye yetişirim.”





